Thứ tư 29/01/2020 15:03 24h qua English RSS
Hotline: 094 540 6866

Về làng quan Trạng

20:50 | 04/12/2019

Từ trung tâm TP.Thanh Hóa qua cầu Nguyệt Viên rẽ vào đường huyện chừng hai cây số là thấy những con đường dừa rợp mát, trái buồng trĩu trịt soi trên mặt nước ao hồ rộng thênh với những chòm hoa sen, hoa súng thanh bình là gặp cổng làng Bột Thượng - Cổ Quăng, nơi mà cư dân xứ Thanh thành tâm gọi là làng Quan Trạng.

ve lang quan trang
Khu di tích lịch sử văn hoá quốc gia danh nhân văn hoá Nguyễn Quỳnh tại làng Bột Thượng, xã Hoằng Lộc, huyện Hoằng Hoá, Thanh Hoá.

1. Làng Bột Thượng - Cổ Quăng (còn có tên khác là Kẻ Quăng) trước kia là lỵ sở của huyện Hoằng Hoá. Ngày hội tế thành hoàng 21 tháng Chạp hàng năm cũng là ngày đón các đại khoa về thăm quê bái tổ trong cảnh: Ngựa xe như nước áo quần như nêm (Nguyễn Du). Còn những ngày thường, trong làng luôn rộn rã tiếng thoi đưa dệt vải. Ký ức của những người lớn tuổi vẫn in đậm nét hình ảnh các thiếu nữ làng cổ cao ba ngấn, áo dài mớ bảy mớ ba, ngồi dệt vải tại các ngôi nhà hai bên đường chính chạy tới cổng Bảng Môn Đình. Con gái làng Bột Thượng - Cổ Quăng đẹp nổi tiếng xứ Thanh. Đến nay vẫn còn lưu giữ câu: Trai Yên Thái, Gái chợ Quăng.

Cư dân Hoằng Lộc rất tự hào về quê hương hiếu học của mình. Tại bia Văn chỉ của làng được khắc dòng chữ: “Hình thế thì có núi Phong Châu làm án, có dòng sông Mã uốn quanh, non sông đúc kết khí thiêng, sinh trưởng nhân tài anh tuấn... kẻ sỹ nhiều người đỗ đạt, danh tiếng lẫy lừng đứng hàng đầu châu Ái và sánh chung cả nước”.

ve lang quan trang
Đường dừa ở Làng Quan Trạng.

2. Thông thường các ngôi đình ở làng xã Việt Nam, người ta dựng chủ yếu để tế tự thành hoàng của làng. Nhưng ở Cổ Quăng - Bột Thượng, đình làng còn có chức năng rất quan trọng khác, đó là nơi vinh danh những bậc đại khoa. Truyền thống của làng là Trọng khoa hơn trọng hoạn (Quý người đỗ đạt hơn là quý người chức tước quan lộ).

Theo các nhà nghiên cứu lịch sử kiến trúc thì Bảng Môn Đình của làng Quan Trạng là một trong hai ngôi đình có kiến trúc đặc biệt nhất ở Việt Nam. Đó là Đình Bảng ở Từ Sơn, Bắc Ninh và Bảng Môn Đình ở Hoằng Hoá, Thanh Hóa.

Cụ Nguyễn Huy Tản, một ông giáo làng hiện là Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Hoàng Lộc cho biết thêm, Bảng Môn Đình được xây dựng từ năm Hồng Đức thứ 12 (1481) triều vua Lê Thánh Tông, thờ Đại tướng quân Nguyễn Tuyên, công thần triều Lý đã giúp vua Lý Thái Tông bình định và giữ yên bờ cõi phía nam của Đại Việt. Nhà vua ban cho làng Cổ Quăng bốn chữ Địa Linh Nhân Kiệt. Bốn chữ này được khắc thành đại tự thờ trong Bảng Môn Đình.

Trong Bảng Môn Đình ngoài bức đại tự Địa Linh Nhân Kiệt còn có hai bản Thúc Ước Văn. Trước cửa đình có tấm bia lớn khắc danh tính của mười vị đại khoa và Hòn đá Sư Lộ.

Như vậy, nét đặc sắc của Bảng Môn Đình không những là nơi tế tự thành hoàng Đại tướng Nguyễn Tuyên, mà còn là địa điểm sinh hoạt văn hoá làng xã, nơi hội tụ rèn đức nhân tài, đức hạnh của làng. Chính từ hoạt động thứ hai này mà đình làng Bột Thượng có tên là Bảng Môn (cửa để khai tâm và đợi đón các nhà khoa bảng).

ve lang quan trang
Bức đại tự ĐỊA LINH NHÂN KIỆT thờ trong BẢNG MÔN ĐÌNH. Ảnh: Ngọc Minh

3. Nhà giáo Nguyễn Trung Thành - Chủ tịch Hội Khuyến học xã Hoàng Lộc, hậu duệ đời thứ chín của Thám hoa Nguyễn Điền (khoa thi 1745, đời Cảnh Hưng) cho biết, lịch sử khoa bảng của làng Quan Trạng được khởi nguồn từ năm Hồng Đức thứ 12 (1481) với sự đăng quang của Tiến sỹ Nguyễn Nhân Lễ. Từ bấy cho đến khoa thi Hán học cuối cùng (1919) làng Quan Trạng có mười hai vị đại khoa. Trong số này, bảy vị được khắc công danh vào bia đá ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Với truyền thống trọng khoa hơn trọng hoạn, thời trước mỗi khi làng họp về đại sự và bình văn chương, trong đình được chia ra các chiếu nêu rõ ràng thứ bậc: Trung đình, nơi gần sát với bệ tế, dưới bức đại tự Địa Linh Nhân Kiệt dành cho các vị đại khoa (Tiến sỹ), dưới tiếp đó là các vị đỗ hương cống, cử nhân; tả đình dành cho những người đỗ tú tài; hữu đình là nơi dành cho các nho sinh có phẩm hạnh tốt chưa thi đỗ hoặc không đỗ.

Ở làng Quan Trạng còn lưu truyền một giai thoại (giai thoại này trong tỉnh Thanh nhiều người cũng thuộc và được in trong cuốn Văn hoá làng của Ty Văn hoá Thanh Hóa trước đây). Đó là câu chuyện của Hoàng giáp Nguyễn Bá Nhạ, người đỗ thứ hai, khoa thi Đình năm Thiệu Trị thứ 3 (Quý Mão - 1843), lúc mới 22 tuổi với một viên mệnh quan hàm Thượng thư của triều đình nhưng chỉ đỗ Cử nhân, người cùng làng với Hoàng giáp Nguyễn Bá Nhạ. Tuy chức vụ trong triều thấp hơn viên thượng thư này nhưng ông Hoàng giáp Nguyễn Bá Nhạ khi về làng tế Thành Hoàng vẫn được làng mời ngồi ở chiếu đại khoa (Trung đường). Viên Thượng thư - cử nhân đương nhiên là phải ngồi chiếu dưới.

Do bụng dạ hẹp hòi khi về triều, viên Thượng thư đã dùng quyền lực đẩy Hoàng giáp Nguyễn Bá Nhạ đi tiền quân hiệu lực dẹp giặc sơn lâm ở nơi ma thiêng nước độc. Hoàng giáp Nhạ không đắn đo gì lên đường ngay. Sau đó, viên Thượng thư có hối cho người đi gọi lại nhưng Hoàng giáp Nguyễn Bá Nhạ khảng khái nói: “Chết thằng Nhạ nhưng không chết Hoàng giáp”. Quả nhiên sau đó, Hoàng giáp Nguyễn Bá Nhạ đã ngã nước mà chết nhưng giai thoại về ông thì vẫn còn mãi đến bây giờ. Hoàng giáp tiến sỹ Nguyễn Bá Nhạ đã thể hiện khí phách của kẻ sỹ làng Cổ Quăng, làng Quan Trạng:

Địa vị quân tử hương, thanh danh sở tụy/Nhân tại văn hiến ấp, phong tiết từ trì (Tạm dịch: Đất sinh người quân tử tiếng thơm tụ hội / Người ở làng văn hiến khí tiết vững bền). Khí tiết ấy đã hội tụ đỉnh cao ở nhân vật Trạng Quỳnh, hội tụ để làng Cổ Quăng - Bột Thượng được mệnh danh là làng Quan Trạng.

ve lang quan trang
Hồ trước đền thờ Trạng Quỳnh-Nguyễn Quỳnh.

4. Ai cũng biết Trạng Quỳnh là nhân vật được tạo dựng như một dạng văn học dân gian. Nhưng cũng khó mà bỏ qua tới mối liên hệ giữa Trạng Quỳnh và cụ Hương cống Nguyễn Quỳnh, một nhà nho tiết tháo, không mấy thích thú đường quan lộ, tuy ở thời vua Lê - chúa Trịnh, hương cống Nguyễn Quỳnh được mệnh danh là một trong Tứ hổ Tràng An. Ở làng Quan Trạng, đền thờ Hương cống Nguyễn Quỳnh đã được trùng tu khang trang trên nền thế đất cũ. Nhân dân địa phương vẫn quen gọi là đền Quan Trạng. Hậu duệ của ngài là cố nhà văn Nguyễn Đức Hiền đã sưu tập, nghiên cứu, giới thiệu 43 truyện Trạng Quỳnh và các tư liệu rất quý xung quanh nhân vật Trạng Quỳnh - Nguyễn Quỳnh.

Hiện tại, hàng năm có hàng vạn du khách về thăm Bảng Môn Đình và đền thờ Trạng Quỳnh - Nguyễn Quỳnh, đặc biệt là vào mùa thi cử, trai thanh gái lịch ở nhiều phương trời tấp nập tìm đến để kính xin Quan Trạng, kính xin các vị đại khoa phù hộ cho cơ duyên, vận hội vượt Vũ Môn.

ve lang quan trang
Hoa nở trong hồ đền thờ danh nhân Nguyễn Quỳnh.

Kế thừa truyền thống hiếu học của các bậc tiền nhân được phát lộ từ thế kỷ thứ XV dưới triều vua Lê Thánh Tông huy hoàng, ngày nay, người làng Quan Trạng hết sức đầu tư chăm lo sự nghiệp học của con cháu.

Nhà giáo Nguyễn Trường Thành, trước khi đảm nhận Chủ tịch Hội Khuyến học xã đã có chín năm làm Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Tố Như. Trường Tố Như có tiền thân là Trường trung học dân lập (cấp 2) được thành lập năm 1947 lấy tên là Trường Trung học Nghĩa Hưng. Người sáng lập là cụ Lê Huy Cận, một nhân sỹ của làng. Hiệu trưởng đầu tiên là thầy Nguyễn Danh Biển, hậu duệ của Hoàng giáp Tiến sỹ Nguyễn Bá Nhạ.

Trong căn phòng truyền thống của Trường THCS Tố Như, lịch sử khoa bảng của làng Quan Trạng được lưu giữ đầy ấn tượng. Tên tuổi của mười hai bậc đại khoa trong hơn bốn trăm năm trường ốc Hán học và danh tính của gần một trăm giáo sư, phó giáo sư tiến sỹ đỗ đạt trưởng thành từ sau Cách mạng tháng Tám được nêu trên các bảng vàng. Nhiều kỷ vật của các vị khoa bảng được bài trí trang trọng, trong đó có những tài liệu quý như học bạ của Phó Giáo sư tiến sỹ Hoàng Kỳ được cấp ngày 15.10.1948 có lời phê của thầy chủ nhiệm: “Trò Hoàng Kỳ quốc văn học khá, thông minh; toán khá lắm, có óc thông minh; lý hoá chăm chỉ, hiểu nhiều đầy tương lai; Pháp văn thông minh, chăm chỉ...”.

Những con người tài năng hé lộ từ buổi thiếu thời như trò Hoàng Kỳ đã có những đóng góp lớn cho đất nước sau này như: Giáo sư Nguyễn Xuân Đặng nổi tiếng với những bản thiết kế xây dựng các công trình thủy lợi lớn; Phó Giáo sư Nguyễn Bính, người cựu chiến binh chống Pháp đi cùng nhóm các nhà khoa học thiết kế chế tạo thành công thiết bị xung điện để vô hiệu hoá và gây nổ thủy lôi, bom từ trường của giặc Mỹ năm 1972. Cống hiến này của các ông đã được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh trong lĩnh vực khoa học công nghệ.

Ở làng Quan Trạng, hỏi thăm về nghiệp học hôm nay, người dân hào hứng nói về những gia đình có nhiều tiến sỹ, thạc sỹ, cử nhân. Gia đình cụ Nguyễn Thế Hồng được xem là tiêu biểu nhất. Gia đình cụ có bốn người con thì hai người là tiến sỹ, hai người là thạc sỹ. Có lẽ đây là một trong những gia đình có nhiều đại khoa tiến sỹ, thạc sỹ nhất cả nước chứ không riêng ở làng Quan Trạng….

Có chứng kiến cảnh người nông dân làng Quan Trạng, trong hùn hụt gói bấc, đẩy những xe su hào, rau quả ra chợ xa bán cả buổi được hơn dăm chục, vài trăm ngàn bạc thì mới thấy họ nuôi những người con ăn học để thành cử nhân thạc sỹ, tiến sỹ nhọc nhằn và hy vọng biết nhường nào.

ve lang quan trang
Tác giả bài viết cùng các cháu học sinh ở bia HÒN ĐÁ SƯ LỘ

Đi trên đất Hoằng Lộc - Bột Thượng - Cổ Quăng như cảm thấy, một thời xa xưa, ngày hội làng, các bậc đại khoa về Bảng Môn Đình bình văn, giảng chữ; như thấy ở một ngã ba khuất nẻo, cô gái làng tiễn anh khóa lều chõng đi thi; như thấy bóng danh nhân dân gian lỗi lạc Trạng Quỳnh đứng trước miếu Văn chỉ ngắm nhìn thế đất, hướng đình...

Trong tâm thức đó, người viết bài này bỗng nhớ những câu thật ấn tượng: “...Thấy như võng lọng cân đai/ Thám hoa, Bảng nhãn đắc thời vinh quy/ Nghe như Quan Trạng đang về/ Tiếng cười sang sảng ngày quê hội Làng...”. (Về làng Quan Trạng, thơ Lê Quảng Thọ).

Theo Ngọc Minh/Laodong.vn

Cùng chuyên mục
  • duyen phuc tu moc son van hoa thuong cang van don

    (Xây dựng) - Tết Canh Tý, bến tàu Vũng Đục thành phố Cẩm Phả (Quảng Ninh) có nét khác thường, du khách tấp nập trên bến dưới thuyền ra đảo lễ phật cầu an. Tôi bèn nhập vào dòng người ra khơi, khám phá cái sự khác thường với suy nghĩ của mình nôm na là chùa chiền thường xây dựng ở trên bờ trên núi.

  • nhung dieu chua biet o chua tam chuc

    Quần thể khu du lịch Tam Chúc, Kim Bảng (Hà Nam), thượng đế không chỉ ban tặng cho người dân nơi đây thiên nhiên kỳ vĩ, sơn thủy hữu tình, mà còn là nơi hội tụ nhiều sinh vật kỳ bí làm mê mẩn du khách. Điển hình như loài cá Trối vừa trèo đèo vừa lội suối, lúc ẩn mình dưới hồ lúc leo núi kiếm sống… và hàng trăm loài chim tụ hội khiến chùa Tam Chúc càng thêm lung linh, huyền diệu.

  • chao hoai co ve mien cu

    (Xây dựng) - Đã từ lâu lắm rồi, Hà Nội không còn tiếng rao đêm “Ai cháo quẩy đi”, tiếng rao như nút thắt của đêm ấy đã dần trôi vào dĩ vãng.

  • di san van hoa le hoi den tho trang trinh nguyen binh khiem linh thieng va y nghia

    (Xây dựng) - “Cổ lai quốc dĩ dân vi bản/ Đắc quốc ưng tri tại đắc dân”. (Dịch nghĩa: Xưa nay quốc gia lấy dân làm gốc/ Giữ được quốc gia là do được lòng dân).

  • tet viet noi ngan nam thuong nho

    Nhân dịp Tết Nguyên đán Canh Tý 2020, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long tổ chức Chương trình Tết Việt với chủ đề “Nét bút ngày Xuân” nhằm tái hiện lại những nét đẹp văn hóa truyền thống từ ngàn đời xưa của cha ông ta.

  • ben noi banh chung

    (Xây dựng) -Thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, sau tháng năm công tác xa quê thì những ngày Tết anh em được đoàn viên sum họp bên nhau thật là ý nghĩa. Cảm giác ấm áp, thân thương khi mọi người được về trong trong căn nhà của ông bà, bố mẹ - nơi ai cũng có một thời tuổi thơ để nhớ với nhiều ký ức đẹp.

Xem thêm
  • hung yen van mieu xich dang nhon nhip nguoi xin chu dau nam

    (Xây dựng) - Ngày 28/1/2020 (tức mùng 4 Tết), Ban quản lý khu di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố, Hội khuyến học thành phố Hưng Yên tổ chức Lễ dâng hương, khai mạc “Triển lãm thư pháp, hát ca trù, cho chữ đầu xuân Canh Tý”.

    20:35 | 28/01/2020
  • doc dao nhung ngoi nha co o pho dam

    Trải qua sự biến thiên của thời gian, phố Đầm, xã Xuân Thiên, huyện Thọ Xuân (Thanh Hóa) vẫn còn lưu giữ nhiều ngôi nhà cổ với lối kiến trúc độc đáo.

    19:03 | 28/01/2020
  • nhan thuc moi ve ban hung ca bach dang

    Bãi cọc gỗ vừa được khai quật tại xã Liên Khê (huyện Thủy Nguyên, TP. Hải Phòng) là một phát hiện cực kỳ quan trọng, giúp chúng ta có những nhận thức hết sức mới, thậm chí làm thay đổi nhận thức về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 của quân dân nhà Trần trước quân xâm lược Mông-Nguyên.

    17:53 | 28/01/2020
  • ve nhung nguoi me

    (Xây dựng) - "Đêm nghe tiếng con ho; Mẹ bỏ lỡ dòng thơ vào ru con ngủ; Câu thơ định viết về yêu đương lại thành lời ấp ủ; Mẹ đây, mẹ thương, con ngủ thật ngoan..." là những dòng cảm xúc về mẹ ngọt ngào, da diết, chắc chắn sẽ làm cho bạn vỡ òa cảm xúc. Bởi với mỗi người gia đình chính là cái nôi nuôi dưỡng của chúng ta, nơi đó có những người cha, người mẹ lặn lội sớm hôm chỉ mong cho con những gì tốt đẹp nhất.

    14:30 | 28/01/2020
  • ngay ay ben bo song lam

    (Xây dựng) - Cậu bạn người Nghệ gọi đi café, loanh quanh câu chuyện lại bàn về nỗi niềm xứ Nghệ. Từng có khoảng thời gian không ngắn vào Vinh công tác, tất ba tất bật, việc cuốn đi không lúc nào ngơi nghỉ. Về lại Thủ đô, mới nhận ra mình nhớ Vinh vô cùng, mà không được quay lại xứ Nghệ trong thời gian dài. Ký ức về xứ Nghệ, về thành Vinh trong tôi cứ bâng khuâng, nhớ thương đến hoang hoải.

    14:00 | 28/01/2020
  • biet thu phap co o ha noi khong cuu khong on ma cuu thi cung khong duoc

    TS.KTS Trần Minh Tùng, Phó trưởng Bộ môn Kiến trúc dân dụng, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng cho rằng các biệt thự Pháp do người dân sử dụng có giá trị kiến trúc và di sản quan trọng nhưng việc “cứu” chúng lại đang khó khăn và nảy sinh nhiều vấn đề.  

    09:02 | 28/01/2020
  • la phong huong se tham ha huyen

    (Xây dựng) - Năm giờ sáng. Chị thoát chiếc xe giường nằm tù hãm, đầy ngắc khách du lịch và những kẻ vu vơ tìm kiếm cơ hội.

    08:00 | 28/01/2020
  • chua ba vang trang giao an kien truc truc quan

    (Xây dựng) - Tết Canh Tý, chùa Ba Vàng mở rộng cửa thiền đón du khách thập phương. Ngày Tết, người người tấp nập đến chùa để vãn cảnh đầu xuân hoặc lễ phật cầu an. Người làm nghề xây dựng bảo, chùa Ba Vàng như trang giáo án trực quan trong kiến trúc, nếu xây dựng công trình văn hóa cổ thì nên đến tham quan.

    22:11 | 27/01/2020
  • nhung chiec hop luot qua nhau

    (Xây dựng) - Hàng trăm năm trước, các chuyên gia kiến trúc quy hoạch của chúng ta đã nói rằng, nếu muốn biết đô thị đó như thế nào thì cần nhìn cách sống của người dân. Điều đó cũng có nghĩa rằng, một môi trường sống như thế nào thì người dân nơi đó cũng được hình thành với diện mạo, văn hóa, lối sống như vậy.

    19:00 | 27/01/2020
  • nam ty ngam lai nhung dau an cua chuot trong van hoa dan gian

    Là linh vật tượng trưng cho người tuổi Tý và đứng đầu 12 con giáp, trong văn hóa dân gian, loài chuột gắn liền với sự nhanh nhẹn, thông minh song cũng không kém phần hóm hỉnh hài hước.

    14:45 | 27/01/2020
...

Tin bài cuối cùng

Không còn dữ liệu để load